یونسکو با ازدیاد و تقویت مناسبات آموزشی، علمی و فرهنگی دو هدف کاملاً پیوسته را تعقیب می کند:
1. توسعه، که ورای تقاضای ساده پیشرفت مادی، باید به طیف گسترده ای از خواستهای انسان پاسخ گوید، بدون آنکه میراث نسلهای آینده را به خطر افکند.
2. برقراری فرهنگ صلح، بر اساس آموزش مسؤولیت شهروندی و مشارکت کامل در فرآیندهای دموکراتیک. برای اینکه صلح پایدار، صادقانه و مورد قبول همه برقرار شود، در دیباچه اساسنامه یونسکو آمده است کشورهای امضاء کننده این اساسنامه مصمم اند که دستیابی کامل و برابر به آموزش، پی جویی آزاد حقیقت عینی، تبادل آزاد اندیشه ها و دانسته ها را برای همگان تضمین کنند و روابط بین مردم خود را توسعه بخشند و افزایش دهند تا با درک متقابل و بهتر به شناختی دقیق تر و حقیقی تر از آداب و رسوم یکدیگر برسند».
اقدامات و مصوبات یونسکو دربارۀ آزادی اطلاعات، توسعۀ ارتباطات و تحکیم صلح و تفاهم بین المللی
«سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد» (یونسکو)، از زمان تأسیس آن (در پاییز 1945) تاکنون، به موازات پیشرفت و دگرگونی ابزارهای ارتباطات و اطلاعات و تحولات سیاسی و اقتصادی جهان، سیاست ها و برنامه های ارتباطی و اطلاعاتی گوناگونی را دنبال کرده است.
در دهۀ 1970 و نیمۀ اول دهۀ 1980 تحت تأثیر کوشش های متکفران انتقادنگر و گسترش نفوذ جهانی کشورهای در حال توسعه و مخصوصاً کشورهای عضو جنبش غیر متعهد در سازمان ملل متحد و ایجاد «اکثریت» مرکب از کشورهای هوادار مبارزه با نفوذ و سلطۀ فرهنگی و ارتباطی کشورهای سرمایه داری غرب در سازمان مذکور، به تصمیم ها و اقدام های بسیار مهمی در مورد تدوین «سیاست های ملی ارتباطی»، تدارک «جریان آزاد و متعادل اطلاعات» و برقراری «نظم نوین جهانی اطلاعات و ارتباطات»، دست زد.
یک راهبرد نوین ارتباطی، به منظور «پیشبرد در رسانه های آزاد، مستقل و کثرت گرا» در جهان را به مورد اجرا گذاشت، که برگزاری مراسم «روز جهانی آزادی مطبوعات» در سراسر دنیا در سوم ماه مه هر سال به مناسبت سالروز انتشار اعلامیۀ نخستین سمینار منطقه ای مربوط به پیشبرد مطبوعات مستقل و آزاد و کثرت گرا در روزهای آخر ماه آوریل و اوایل ماه مه 1991 در شهر «ویندهوک» مرکز جمهوری نامیبیا در آفریقا مهم ترین نماد آن شناخته می شود.
«یونسکو» از اواسط دهۀ 1990، تحت تأثیر پیشرفت های سریع تکنولوژی های نوین اطلاعات و ارتباطات به نقش ها و چالش های این تکنولوژی ها نیز توجه خاصی پیدا کرده است و با تأسیس بخش جدیدی به نام «جامعۀ اطلاعاتی» در حوزۀ مدیریت ارتباطات و اطلاعات این سازمان، - که در کنار بخش های موجود این حوزه در زمینه های «آزادی بیان، دموکراسی و صلح» و «توسعۀ ارتباطات» ایجاد گردیده است و برای مقابله با چالش های اخلاقی، حقوقی، اجتماعی و فرهنگی فضای سیبرنتیک (فضای رایانه ای) و تأمین شرایط مناسب برای پیشبرد کثرت گرایی زبانی و فرهنگی و گسترش دسترسی همگانی به اطلاعات، اهمیت فراوانی قائل شده است.
1. موافقت نامه های بین المللی تسهیل ارتباطات و اطلاعات
در این زمینه، اقدامات «یونسکو» برای بهبود شرایط انتقال اخبار، از جمله تخفیف نرخ مبادلۀ پیام ها و گزارش های تلگرافی و ایجاد تسهیلات پستی برای وسایل ارتباط جمعی، به کمک «اتحادیۀ بین المللی ارتباطات دور» و «اتحادیۀ پستی جهانی» و تدارک کاغذ روزنامه با همکاری «سازمان خواربار و کشاورزی جهانی»، اهمیت خاص داشتند. مقدمات تصویب دو موافقنامۀ بین المللی برای لغو یا کاهش حقوق واردات کتاب ها، روزنامه ها و فیلم ها و سایر وسایل اطلاعاتی، «موافقنامۀ مربوط به جریان بین المللی وسایل سمعی و بصری» در سال 1948 و «موافقنامۀ ورود لوازم آموزشی، علمی و فرهنگی» در سال 1950 نیز به وسیلۀ «یونسکو» فراهم گردیدند.
کمک به تدوین و تصویب «عهدنامۀ جهانی حق مؤلف» در سال 1951 و «موافقتنامه های مربوط به جریان آزادانۀ لوازم اطلاعاتی» (موافقتنامۀ 21 مه 1952 فلورانس و موافقتنامۀ 12 اوت 1954 بیروت) نیز از اقدامات مهم یونسکو در زمینۀ ارتباطات و اطلاعات، محسوب می شوند.
2. توسعۀ ارتباطات و «نظم نوین جهانی اطلاعات و ارتباطات»
در سال های دهۀ 1970، فعالیت های «یونسکو» در مورد توسعۀ ارتباطات، تنوع و وسعت بیشتری پیدا کردند و در این زمینه، تقارن پیشرفت و گسترش ارتباطات جمعی با ورود تعداد فراوان کشورهای تازه استقلال جهان سوم به عضویت «یونسکو» نقش بسیار مهمی داشت.
این پدیده، به ویژه در جریان هفدهمین اجلاسیۀ کنفرانس عمومی «یونسکو» در نوامبر 1972، به هنگام بررسی و رأی گیری دربارۀ «اعلامیۀ مربوط به اصول حاکم بر استفاده از ماهواره های پخش مستقیم تلویزیونی»، آشکار شد. در این کنفرانس، بین مفهوم افراطی جریان آزادانۀ اطلاعات از یک سو و مفهوم محدود کنندۀ مبتنی بر رعایت دقیق اصل حاکمیت ملی از سوی دیگر، یک مفهوم میانه رو که از «حق استفاده از اطلاعات» هواداری می کرد، به خودنمائی پرداخت. طرفداران این مفهوم، از برقراری یک نظام بین المللی جدید برای مبادلۀ متعادل اخبار و دسترسی برابرانه به اطلاعات، به نحوی که از تحکیم و توسعۀ امتیازات دولت های بسیار نیرومند جلوگیری کند، حمایت می کردند.
3. «راهبرد نوین ارتباطی» و مطبوعات آزاد، مستقل و کثرت گرا
سیاست ها و برنامه های ارتباطی «یونسکو» در جهت مقابله با نابرابری ارتباطات جهانی و معارضه با عدم تعادل اطلاعات بین المللی و هواداری از برقراری نظم نوین جهانی اطلاعات و ارتباطات در سال های اخیر، بار دیگر بر اساس راهبرد نوین ارتباطی» این سازمان، بر آزادی مطبوعات و اطلاعات و جریان آزاد اطلاعات در سطح داخلی کشورها و در سطح جهانی، استوار گردیده اند و بر مبنای همین استراتژی، آزادی مطبوعات و اطلاعات، از شرایط اصلی تأمین دموکراسی و توسعۀ ملی در کشورهای جهان سوم شناخته شده است.
لذا با یادآوری اهمیت فراوان مقابله با موانع حقوقی انتشار آزادانۀ مطبوعات، بر ضرورت از میان برداشتن «اجازۀ قبلی» دولت ها برای تأسیس و ادارۀ روزنامه ها و سایر نشریه های دوره ای، تأکید گردیده است.
در اعلامیۀ نهایی سمینار آلماآتا دربارۀ «پیشبرد وسایل ارتباطی مستقل و کثرت گرای آسیایی»- که در جریان تبادل نظرها و بررسی های آن راجع به «کنترل مطبوعات از طریق اجازۀ قبلی و خود سانسوری»، در تمام منطقۀ وسیع آسیا و اقیانوسیه، فقط کشورهای اندونزی، سنگاپور، مالزی و ایران، دارای شیوۀ «اجازه قبلی» معرفی شدند به ممالک آسیایی و به ویژه آسیای مرکزی توصیه گردید که «... برای جانشین ساختن قوانین قبلی با قوانین جدید تحکیم کنندۀ حقوق مربوط به آزادی بیان، آزادی عقیده، دسترسی به اطلاعات و آزادی مطبوعات، از مشاورۀ کارشناسی و معاضدت حقوقی، به منظور تدوین طرح های قانونی، استفاده کنند...»
بند یک این اعلامیه، در مورد «آزادی مطبوعات» چنین پیش بینی کرده است.
«در انطباق با مادۀ 19 اعلامیۀ جهانی حقوق بشر، ایجاد، حفظ و تحکیم مطبوعات مستقل، کثرت گرا و آزاد، برای توسعه و حفظ دموکراسی در یک کشور و برای توسعۀ اقتصادی آن، جنبۀ اساسی دارد.»
در بند 2 اعلامیۀ مذکور، مفهوم «مطبوعات مستقل» ارائه گردیده است. در این ماده چنین گفته شده است:
«منظور ما از مطبوعات مستقل، مطبوعاتی مستقل از کنترل دولتی، سیاسی و اقتصادی، یا مستقل از کنترل مواد و ملزومات و زیر ساخت های اساسی برای تولید و توزیع روزنامه ها، مجله ها و نشریه های دوره ای است.»
«معنای مورد نظر ما از مطبوعات کثرت گرا، پایان انحصارها از هر نوع و وجود تعداد هر چه بیشتر روزنامه ها، مجله ها و نشریه های دوره ای است که گسترۀ هر چه وسیع تر عقاید در داخل جامعه را منعکس کنند.»
4. حمایت از آزادی اطلاعات و کاربرد ارتباطات جمعی در حفظ صلح و امنیت جهانی
الف. توجه خاص اساسنامۀ یونسکو به نقش ارتباطات در صلح و تفاهم جهانی
در آغاز مقدمۀ مذکور، چنین گفته شده است:
«دولت های امضا کنندۀ این عهدنامه به نام ملت های خود اعلام می دارند، چون جنگ ها در ذهن انسان ها سرچشمه می گیرند، عدم شناخت متقابل انسان ها از راه ها و شیوه های زندگی یکدیگر، همواره در طول تاریخ بشریت، علت اصلی سوء ظن و بی اعتمادی در میان ملت های جهان بوده است و اختلاف های ناشی از آن، غالباً به جنگ منجر شده اند.
به این سبب، دولت های یاد شده، با توافق قاطع در مورد تأمین امکانات و دسترسی کامل و برابر همگانی به آموزش، جست و جوی آزاد حقیقت عینی و مبادلۀ آزاد افکار و معرفت ها، مصمم اند روابط بین ملت های خود را به منظور تفاهم بهتر و شناخت دقیق تر و حقیقی تر شیوه ها و عادت های زندگی یکدیگر، گسترش و افزایش دهند...»
ب. برگزاری سمپوزیوم «وسایل ارتباط جمعی و تفاهم بین المللی»
سازمان یونسکو در سال 1968، در این سمپوزیوم، از سوی «هربرت شیلر»، پژوهشگر ارتباطی انتقادنگر امریکایی، که در آن زمان هنوز یک دانشگاهی ناشناخته بود، در زمینۀ نقش وسایل ارتباطی در تفاهم جهانی، مقاله ای با عنوان «ارتباطات بین المللی، حاکمیت ملی و شورش خانگی»، بدون حضور نویسندۀ آن، به وسیلۀ یکی از محققان یوگسلاویایی عضو حوزۀ ارتباطات یونسکو، در یکی از جلسات عمومی عرضه گردید که اگرچه در آن زمان توجه فراوانی به خود جلب نکرد، اما در سال های بعد، به عنوان یکی از نخستین گام ها در راه ایجاد مکتب انتقادی «مطالعات اقتصاد سیاسی ارتباطات» در ایالات متحدۀ امریکا، شناخته شد.
مقالۀ مذکور، با عبارات زیر آغاز می گردید:
«... پر اهمیت ترین موضوع در دورۀ سیاسی کنونی تاریخ جهان، صرف نظر از روند دگرگونی تکنولوژی، عدم توازن غیر قابل تصوری است که در مورد چگونگی قدرت در سراسر جهان وجود دارد. اگر ارتباطات را به منزلۀ منبع قدرت معاصر معرفی کنیم، به گونه ای قابل انتظار در می یابیم که بین چند ارتباط گر بسیار فعال وعدۀ بسیار زیاد دریافت کنندگان کاملاً منفعل، فاصله ای عظیم موجود است. تقریباً به موازات تقسیم اجتماع بین المللی به اغنیا و فقرا و دولت های در حد متوسط، ارتباط گران بزرگ، شامل چند کشور پر تمتع اند و دریافت کنندگان، تعداد فراوان کشورهای ضعیف و محروم را در بر می گیرند.
دومین موضوع، که الزاماً از نخستین آنها ناشی نمی شود، آن است که در درون چند کشور ارتباط گر پرنفوذ، شکاف موجود بین آنها که فرایند ارتباطات را کنترل و اداره می کنند و بسیاری از آنان که پیام ها را دریافت می نمایند، نیز تقریباً به همان اندازه وسیع است.
... دو شکاف ارتباطی یاد شده، بسیار به هم مربوط اند و کوشش هایی که برای از میان بردن هر یک از آنها، صورت می گیرند، باید الزاماً علیه دیگری هم اعمال شوند...» (34)
پ.قطعنامۀ کنفرانس عمومی «یونسکو» در مورد آگاهی دهی همگانی و تفاهم بین المللی
در این قطعنامه چنین مقرر شده است:
«... با توجه به آنکه تبلیغات سیاسی به نفع جنگ، نژادپرستی و کینه و نفرت در میان ملت ها، از طریق وسایل ارتباط جمعی، با هدف ها و اصول منشور ملل متحد و اساسنامۀ یونسکو، مغایرت دارد. با در نظر گرفتن نفوذ همواره در حال رشد وسایل ارتباط جمعی در زندگی جامعه و با توجه به آنکه وسایل ارتباط جمعی باید در اقدام مساعد برای تفاهم و همکاری بین المللی، به نفع صلح و رفاه بشریت، نقش مهمی ایفا کنند:
1. کاربرد وسایل ارتباط جمعی برای تبلیغات سیاسی در طرفداری از جنگ، نژادپرستی و کینه و نفرت در میان ملت ها را غیر قابل قبول اعلام نماید.
2. از تمام دولت ها دعوت می کند تا اقدامات ضروری، به ویژه در زمینۀ قانونگذاری، برای ترغیب کاربردهای وسایل ارتباط جمعی علیه تبلیغات سیاسی به هواداری از جنگ، نژادپرستی و کینه و نفرت در میان ملت ها، به عمل آورند و اطلاعات مربوط به این اقدامات را به یونسکو ارائه دهند.»
ت. اعلامیۀ کنفرانس عمومی یونسکو دربارۀ اصول بنیادی کمک وسایل ارتباط جمعی به تحکیم صلح، تفاهم بین المللی، پیشبرد حقوق بشر و مبارزه علیه نژادپرستی، آپارتاید و تحریک به جنگ (مصوب 28 نوامبر 1978)
متن مادۀ یکم اعلامیۀ مذکور، چنین است:
«تحکیم صلح و تفاهم بین المللی، پیشبرد حقوق بشر، مبارزه با نژادپرستی، آپارتاید و تحریک به جنگ، جریان آزاد و انتشار گسترده تر و متعادل تر اطلاعات را ایجاب می کنند. وسایل ارتباط جمعی، به این منظور می توانند، کمکی بسیار اساسی مبذول دارند. این کمک، به همان نسبت که اطلاعات، جنبه های مختلف موضوع مورد ارائه را بیشتر انعکاس دهند، مؤثرتر خواهند بود.»
متن بند اول مادۀ دوم اعلامیه، به این قرار است:
«اعمال آزادی عقیده، آزادی بیان و آزادی اطلاعات، که به عنوان جزء مکمل حقوق بشر و آزادی های بنیادی شناخته شده است، یک عامل اصلی تحکیم صلح و تفاهم بین المللی است.»
در متن بند سوم مادۀ مذکور، چنین گفته شده است:
«به منظور تحکیم صلح و تفاهم بین المللی، پیشبرد حقوق بشر، مبارزه علیه نژادپرستی، آپارتاید و تحریک به جنگ، وسایل ارتباط جمعی همه جا در جهان، به سبب نقشی که مخصوص خود آنهاست، به ویژه با به گوش رساندن صدای خلق های ستمدیده ای که علیه استعمار، استعمار نو، اشغال خارجی و تمام انواع تبعیض و فشار نژادی و سرکوب و اختناق مبارزه می کنند و نمی توانند در خاک خودشان، عقاید خویش را بیان نمایند، به پیشبرد حقوق بشر کمک می کنند.»
متن مادۀ 3 اعلامیه، به این ترتیب است:
در مبارزه علیه جنگ تجاوزگرانه، نژادپرستی، آپارتاید و همچنین علیه تجاوزات به حقوق بشر، که از عوامل مختلف و از جمله، پیشداوری و جهل ناشی می شوند، وسایل ارتباط جمعی با انتشار اطلاعات مربوط به کمال مطلوب ها، آرمان ها، فرهنگ ها و خواست های خلق ها، به از میان بردن جهل و عدم تفاهم در میان خلق ها، به حساس تر کردن شهروندان یک کشور نسبت به خواست ها و آرمان های کشورهای دیگر، به تأمین احترام حقوق و حیثیت تمام ملت ها، تمام خلق ها و تمام افراد، بدون تفاوت نژاد، جنس، زبان، مذهب و ملیت و به جلب کردن توجه نسبت به دردهای بزرگ مورد ابتلای بشریت، همچون فقر، سوء تغذیه و بیماری، کمک می کنند. با این عملکرد، آنها تدارک سیاست های مناسب تری از طرف دولت ها برای کاهش دادن تنش های بین المللی و حل و فصل کردن اختلافات بین المللی با شیوۀ مسالمت آمیز و منصفانه را، تسهیل می نمایند.»
در اعلامیه های دیگری که در دهه های 1960 و 1970 به وسیلۀ کنفرانس عمومی «یونسکو» راجع به ارتباطات و فرهنگ و سایر زمینه های مربوط به صلاحیت ها و فعالیت های آن، تصویب شده اند، نیز بر نقش وسایل ارتباط جمعی در توسعۀ تفاهم ملت ها و تحکیم صلح جهانی، تأکید گردیده است و در بخشی از آن آمده است:
استفاده از پخش مستقیم رادیویی و تلویزیونی از طریق ماهواره ها، برای جریان آزاد اخبار و اطلاعات، گسترش آموزش و توسعۀ هر چه بیشتر مبادلات فرهنگی»
مصوب هفدهمین اجلاسیۀ کنفرانس عمومی «یونسکو»
در مادۀ 4 اعلامیۀ
«1. پخش رادیویی و تلویزیونی از طریق ماهواره ها، یک وسیلۀ جدید پخش معرفت ها و توسعۀ مفاهیم در میان ملت هاست.
2.برای نیل به این هدف ها، باید نیازها و حقوق مخاطبان و همچنین مقتضیات و مقاصد صلح، دوستی و همکاری ملت ها و پیشرفت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را مورد توجه قرار داد.»
مادۀ 5 اعلامیه هم با تأکید بر اهمیت جریان آزاد و گستردۀ اطلاعات، چنین انشا گردیده است:
«... استفاده از پخش رادیویی و تلویزیونی از طریق ماهواره ها برای جریان آزاد اطلاعات، به منظور تأمین انتشار هر چه وسیع تر اخبار تمام کشورها، کشورهای توسعه، یافته و کشورهای در حال توسعه، در میان ملت های جهان، طرف توجه واقع شده است.»
در مادۀ 7 اعلامیه
«... هدف استفاده از پخش رادیویی و تلویزیونی از طریق ماهواره ها برای توسعۀ مبادلات فرهنگی، آن است که تحکیم تماس ها و تفاهم های متقابل در میان ملت ها و ایجاد شرایط برخورداری مخاطبان هر کشور از برنامه های رادیویی و تلویزیونی مربوط به زندگی اجتماعی و فرهنگی کشورهای دیگر، به ویژه برنامه های هنری، رویدادهای ورزشی و نظایر آنها، که تاکنون سابقه نداشته اند، تشویق و ترغیب شوند.»
در گزارش نهایی «کمیسیون بین المللی یونسکو برای مطالعۀ مسائل ارتباطات»، که به تقاضای نوزدهمین اجلاسیۀ کنفرانس عمومی (پاییز 1976) تشکیل شد.
گزارش مذکور، تحت عنوان «چند صدا و یک جهان: ارتباطات و جامعه، امروز و فردا- به سوی یک نظم نوین جهانی اطلاعات و ارتباطات عادلانه تر و مؤثرتر»، در ژانویۀ 1980، از سوی «یونسکو» انتشار یافته است.
در این گزارش توصیه هایی شده است از جمله:
· «سیاست های ملی ارتباطی، باید با اصول مورد قبول در زمینۀ ارتباطات بین المللی، هماهنگ باشند و از ایجاد فضای مساعد تفاهم متقابل و همزیستی مسالمت آمیز در میان ملت ها، هواداری کنند. کشورها باید وسایل ارتباط رادیویی و تلویزیونی و سایر وسایل ارتباطی بین المللی تحت اختیار خود را نیز تشویق نمایند تا در حد امکان، به صلح و همکاری بین المللی کمک کنند و از ایجاد نفرت و کینۀ ملی، نژادی یا مذهبی و تحریک به تبعیض، خصومت، خشونت یا جنگ، خودداری نمایند.» (توصیۀ شماره 79)
· «مسائل صلح و خلع سلاح، حقوق بشر و توسعه و مسائل مربوط به برقراری یک نظام نوین جهانی اطلاعات و ارتباطات، باید توجه های شایستۀ آنها را به خود جلب کنند. از وسایل ارتباط جمعی چاپی و سمعی و بصری باید دعوت شود تا اسناد مهم سازمان ملل متحد، یونسکو، جنبش های جهانی برای صلح و سازمان های بین المللی و ملی دیگری را که فعالیت های خود را به هواداری از صلح و امنیت اختصاص می دهند، معرفی نمایند. برنامه های مدارس روزنامه نگاری باید برای مطالعه دربارۀ مسائل بین المللی و اندیشه اهیی که در چارچوب فعالیت های سازمان ملل متحد راجع به آنها مطرح می شوند، جایگاه خاصی پیش بینی کنند.» (توصیۀ شمارۀ 80)
· «تمام انواع همکاری میان وسایل ارتباط جمعی، روزنامه نگاران و سایر ارتباط گران حرفه ای و اتحادیه ها و انجمن های آنها، که به شناخت بهتر ملل دیگر و فرهنگ های دیگر کمک می نمایند، باید مورد ترغیب و تشویق قرار گیرند.» (توصیۀ شمارۀ 81)
· «گزارشگری خبری دربارۀ رویدادهای بین المللی یا بحران هایی که ممکن است در کشورهای مختلف پدید آیند، رعایت احتیاط فراوان و احساس مسؤولیت بسیار بالایی را ایجاب می کند. در چنین مواردی، وسایل ارتباط جمعی، اغلب، یکی از کمیاب ترین طرق، اگر نگوییم تنها طریق موجود، برای تماس بین گروه های متخاصم یا در حال جنگ، به شمار می روند. بنابر این، بدیهی است که در چنین شرایطی، نقش بسیار مهمی به عهده داشته باشند و با توجه به اهمیت نقش خود، کوشش نمایند تا با متانت و انعطاف خاص و رعایت عینی گرایی کامل، آن را به انجام برسانند.»
تدارک مقررات حقوقی بین المللی ارتباطات الکترونیکی.
در نوامبر 1996 شورای اجرایی «یونسکو»، در جریان یکصد و پنجاه و یکمین اجلاسیۀ خود از مدیر کل این سازمان تقاضا کرد تا «... ترتیبی اتخاذ کند که «یونسکو» در روند کاربرد بزرگراه های اطلاعاتی در زمینه های آموزش، علوم، فرهنگ، ارتباطات و اطلاعات، نقش اساسی به عهده گیرد، از کوشش های مراکز حرفه ای ارتباطات برای تدوین و پیشبرد اصول اخلاقی قابل اعمال در مورد استفادۀ مطلوب از تکنولوژی های نوین ارتباطی، حمایت نماید و در فعالیت های بین المللی برای مشخص ساختن ابعاد حقوقی بین المللی فضای سیبرنتیک، سهم فعالی داشته باشد...»
الف. گزارش مقدماتی مدیر کل یونسکو دربارۀ امکان پذیری تدوین چارچوب حقوقی فضای سیبرنتیک
«... ورود به فضای نوین سیبرنتیک، برای حقوق بین الملل مسائل پیش از پیش پیچیده ای ایجاد می کند. زیرا از این طریق، علاوه بر پیدایش نیازهای حقوقی جدید، تمام کشورها با به هم ریختگی های عمیق و شرایط تازه ای روبه رو می شوند، که در عین حال که به صلاحیت رسیدگی قضایی آنها مربوط می گردند، از حیطۀ مداخلۀ کشورها، خارج اند. ناتوانی های موجود در اعمال قوانین و مقررات و نظام های حقوقی ملی در برابر واقعیت های تازۀ فضای سیبرنتیک، اکنون در سراسر جهان، آشکار شده اند. در حالی که عصر اطلاعات آغاز می شود و استفاده از «اینترنت» عمومیت می یابد، تمام کشورها یا نزدیک به تمام آنها، نیاز به یک چارچوب حقوقی بین المللی را، که بتواند به صورت هماهنگ با این واقعیت های جدید، به مقابله بپردازد، به خوبی احساس می کنند...»
استفاده از فضای سیبرنتیک، باید اصولاً بر محورهای اساسی زیر استوار گردد:
1. حاکمیت ملی، رسیدگی قضایی و همکاری بین المللی
2. انصاف و دموکراسی
3. آزادی بیان و رعایت اصول آن
4. احترام به حقوق خصوصی و پنهان سازی موارد مغایر آن
5. حمایت مالکیت معنوی و پایگاه های داده ها
6. دسترسی به اطلاعات و استفادۀ اصولی و قانونی از آنها
7. امنیت، اخلاق، مقابله با خشونت و به ویژه، حمایت کودکان و نوجوانان.
8. بازرگانی الکترونی و مبادلۀ فرامرزی داده ها
9. حقوق کار
ب. گزارش گردهمایی کارشناسی یونسکو دربارۀ حقوق فضای سیبرنیتک
این گزارش نکات زیر را در بر می گرفتند:
1. حراست از تنوع فرهنگی و زبانی در فضای سیبرنتیک، از طریق پیشبرد کثرت گرایی زبانی؛
2. دموکراسی در عصر الکترونی و دستیابی عمومی به فضای سیبرنتیک؛
3. آزادی بیان، سانسور و مسائل مربوط به رعایت اصول اخلاقی در فضای سیبرنتیک؛
4. احترام به زندگی خصوصی و حقوق بشر در عصر الکترونی؛
5. حمایت از محرمانه بودن برخی اطلاعات، از طریق سیاست پنهان سازی آنها در فضای سیبرنتیک؛
6. بحث دربارۀ قابل اعمال بودن حقوق مالکیت معنوی در زیر ساخت اطلاعاتی جهانی؛
7. تضمین های مربوط به امنیت و اخلاق در فضای سیبرنتیک (خشونت، مطالب خلاف عفت، پورنوگرافی به طور عام و پورنوگرافی خاص کودکان)؛
اصولی که یونسکو باید برای پیشبرد آنها بکوشد:
1. اصل ارتباط. حق ارتباط، یک حق بنیادی موجود انسانی است.
2. اصل مشارکت. هر شهروند باید حق مشارکت مؤثرت در جامعۀ اطلاعاتی را دارا باشد.
3. اصل سرویس همگانی. دولت ها باید سرویس های همگانی را با توجه به امکانات و با درنظر گرفتن تفاوت های مربوط به موقعیت و منابع کشورها و منطقه ها، پیشرفت و گسترش دهند، تا رسانه های نوین محلی، بدون تبعیض و مستقل از مکان، در دسترس همگان قرار گیرند.
4. اصل کثرت گرایی فرهنگی و کثرت گرایی زبانی. دولت ها و استفاده کنندگان باید از طریق تشویق و ترغیب مشارکت محلی و منطقه ای در فعالیت های اینترنت و گردآوری اطلاعات و سرویس های اطلاعاتی جدید، کثرت گرایی فرهنگی و زبانی را در فضای سیبرنتیک ارتقاء بخشند.
5. اصل اخلاق. دولت ها و استفاده کنندگان، باید مساعی مربوط به توسعۀ اصول اخلاقی مشارکت در محیط جدید فضای سیبرنتیک در سطح های محلی و بین المللی را گسترش دهند.
6. اصل آموزش. هر شخص باید حق برخورداری از آموزش مورد لزوم برای خواندن و نوشتن و کارکردن در فضای سیبرنتیک را دارا باشد.
7. اصل بیان آزاد. دولت ها باید حق بیان آزاد و حق دریافت اطلاعات از فراسوی مرزها را پیشرفت و گسترش بخشند.
8. اصل احترام به زندگی خصوصی و پنهان سازی اطلاعات شخصی. حق بنیادی فرد راجع به حرمت زندگی خصوصی و از جمله، محرمانه بودن ارتباطات و حمایت از داده های شخصی، باید در قانونگذاری های ملی و به کارگیری و کاربرد شیوه های فنی و همچنین در شکایت های حقوقی خصوصی و سایر اقدامات خود نظام دهی، محترم شناخته شود.
9. اصل دسترسی به اطلاعات
· تشکیلات و سازمان های عمومی موظف اند اقداماتی به عمل آوردن تا اطلاعات عمومی به طور وسیع از طریق اینترنت قابل دسترسی باشند و از صحت این اطلاعات و انتشار آنها در زمان مناسب نیز حراست کنند. اطلاعات عمومی مذکور می توانند اطلاعات رسمی، اطلاعات مربوط به میراث فرهنگی و اطلاعات آرشیوی و تاریخی را در بر گیرند.
10. اصل تربیت حرفه ای. تربیت حرفه ای در زمینۀ رسانه های الکترونی باید مورد تشویق و ترغیب قرار گیرند تا برای همگان امکانات ارتباط از طریق این رسانه ها فراهم شوند و چشم اندازهای تازه ای برای اشتغال پدید آیند.
11. اصل همکاری بین المللی: دولت ها در سطح بین المللی همکاری
12. پیگیری انتشار اثر جمعی موردنظر یونسکو
منابع:
محمد نژاد کاظم، حقوق ارتباطات، تهران 1386
فصل نامه رسانه، مرکز تحقیقات و مطالعه رسانه شماره 44
سایت یونسکو در ایران
